23 maja w Łukowie i okolicach odbyła się okolicznościowa VII Sztafeta Niepodległości śladami ks. generała Stanisława Brzóski”. Z tej okazji warto przypomnieć lokalnej społeczności jednego z naszych bohaterów narodowych.
Powiatowa Biblioteka Publiczna w Rykach dysponuje sporym „arsenałem” książek opowiadających o losach powstania i jego bohaterach. Tradycyjnie już na te wydarzenia spróbujemy zerknąć przez pryzmat miejscowości wchodzących w skład dzisiejszego powiatu ryckiego.
Przed wybuchem
Wybuch powstania poprzedziły dysputy dotyczące konieczności kolejnego zrywu narodowego. Pierwszoplanowe role w narodowym dyskursie odgrywali kapłani, którzy musieli zająć stanowisko wobec zawiązującego się spisku. Autor wielu książek o tematyce związanej z powstaniem Eugeniusz Niebelski w książce Nieprzejednani wrogowie Rosji przywołuje maciejowickich włościan, którzy 10 stycznia 1862 roku zameldowali komendantowi dęblińskiej twierdzy, że burmistrz Maciejowic, proboszcz Paszkowski i wikary Burzyński zabronili im się zwracać do „przeklętych Moskali”. Na kartach publikacji opracowanych przez Kieniewicza, Niiebelskiego, Boruckiego, czy Zielińskiego z łatwością można odnaleźć księży i zakonników, którzy wpisali się w działalność patriotyczną. Część z nich przypłaciła to wyrokami więzienia m.in. w kazamatach dęblińskiej twierdzy, Cytadeli Warszawskiej lub zsyłki na Sybir. Na karę zsyłki był zesłany m.in. ks. Antoni Ołaj- proboszcz Ryk.
Pierwszoplanową rolę w procesie planowania powstania odegrał Kłoczew, gdzie odbył się zjazd kleru podlaskiego. Warto przypomnieć, że na czas obrad lokalnego kleru z kłoczewskiego kościoła wyniesiona Najświętszy Sakrament, tak aby uczestnicy zjadu nie czuli się skrępowani. Poparcie kleru dla idei powstańczej tak podsumował ówczesny biskup Szymański: większość poszła za głosem obowiązku i rozsądku, a nie namiętności.
Walki
Żeby dobrze zrozumieć specyfikę powstania, warto sięgnąć po publikację Stanisława Zielińskiego Bitwy i potyczki 1863-1864 oraz spis alfabetyczny i chronologiczny spis bitew i potyczek. Na ponad 450 stronach autor przywołuje miejsca pamięci związane z powstaniem. Alfabetyczny spis pomaga nam wyłowić informacje o Dęblinie, Moszczance, nadwieprzańskim Blizocinie i Rykach. W historię powstania wpisał się również Drążgów, przez który przeprowadzano aresztantów, którzy walczyli w okolicach Woli Gułowskiej. U tamtejszego wikariusza Byszewskiego wojsko rosyjskie dokonało rewizji.
Bohaterowie walki
Z okazji 100-lecia odzyskania przez Polskę niepodległości marek Borucki przygotował publikację Bohaterowie polskich powstań narodowych. Wśród przywoływanych na kartach publikacji niezłomnych, walecznych, znanych i zapomnianych możemy znaleźć m.in. Romualda Traugutta i ks. Stanisława Brzóskę, których losy wpisały się nie tylko na karty historii narodowej, ale powinna o nich pamiętać również lokalna społeczność. Warto przypomnieć, że Romuald Traugutt- ostatni dyktator powstania, Od 1844 roku pełnił służbę w wojsku rosyjskim jako zwykły junkier, potem chor
ąży i porucznik, m.in. w 3. batalionie saperów, który wykorzystany został przy budowie dęblińskiej Twierdzy. Dębliński Batalion Drogowo-Mostowy nosi nazwę Romualda Traugutta, a na terenie twierdzy można odnaleźć krzyż i tablice informacyjną poświęconą bohaterowi powstania, który stracił życie na stokach warszawskiej Cytadeli wydany przez pułkownika Zdanowicza: cóż nie poznaje pan swojego kolegi ze służby saperów.
Na terenie naszego powiatu nie pamiętamy również o innych bohaterze powstania księdzu Stanisławie Brzósce, który mimo, tego że wcześniej nie posiadał żadnej szarży wojskowej został mianowany generałem. Był poszukiwany w miastach i miasteczkach Lubelszczyzny i Podlasia. Eugeniusz Niebelski w Nieprzejednanych… pisze: w nocy z 30 czerwca na 1 lipca widziano go w Drążgowie nad Wieprzem, po czym niespodziewanie alarmować miał Białą. Wśród ścigających ostatniego bohatera powstania znaleźli się m.in. żołnierze dęblińskiej Twierdzy. W repozytorium cyfrowym Biblioteki Narodowej możemy odnaleźć publikację Bojownicy kapłani za sprawę Kościoła i ojczyzny w latach 1861-1915 : materiały z urzędowych świadectw władz rosyjskich, archiwów konsystorskich, zakonnych i prywatnych w której opisane jest jak w październiku 1864 Zenkelow z 8 rotą piechoty pułku wiślanego poszukiwał księdza Brzóski w łukowskich lasach.
Nasza okolica kryje jeszcze wiele tajemnic, które dzięki publikacjom dostępnych w lokalnych bibliotekach i repozytoriach cyfrowych staramy się odkrywać. Poszukując informacji dotyczących księdza Brzóski, przez przypadek, odnalazłem postać księdza Bazylego Żukowskiego, postawionego przed sądem w dęblińskiej fortecy, skazanego na zsyłkę. Ciekawostką jest, że po zakończeniu kary, podupadłszy na zdrowiu, zakończył on życie w Sobieszynie.
Wojciech Niedziółka
