Książka Eugeniusza Niebelskiego „Nieprzejednani wrogowie Rosji: duchowieństwo lubelskie i podlaskie w powstaniu 1863 roku i na zesłaniu wydana została w 2008 r. staraniem wydawnictwa KUL.
Książka traktuje o księżach i zakonnikach, którzy razem z narodem polskim stanęli w obliczu próby zrywu narodowego. W przededniu powstania narodowego duchowieństwo uczestniczyło w zjazdach (jeden z pierwszych odbył się w Kłoczewie), które miały wypracować stanowisko kościoła wobec szybko zmieniającej się sytuacji.
Po wybuchu powstania postawy księży były różne: od heroicznego zaangażowania w walkę (ks. Brzózka), głoszenie patriotycznych kazań m.in. ks. Antoni Ołaj z Ryk, (wg autora 30% księży było nieprawomyślnych- słowem i czynem popierając powstanie), aż po podporządkowanie się woli administracji caratu. Udział w walkach duchowieństwa wymagał odpowiedzi na pytanie: Co jest ważniejsze dobro ojczyzny, czy wierność przykazaniu nie zabijaj?.
Udział 
w powstaniu kończył się dla wielu księży zesłaniem, które po karze śmierci było najsurowszą karą. I w tym przypadku postawy księży postawionych w obliczu ekstremalnych warunków były różne. Oczekiwano od nich, że wypełnią wszystkie obowiązki wynikające ze szczytnej misji duchownego i Polaka patrioty. Niektórzy jednak nie potrafili sprostać tym wyzwaniom. Przyczynę tego faktu można usprawiedliwić cytując fragmenty wspomnień ks. Zielonki, który przebywszy 8 tys. km drogi na zesłanie napisał m.in.: „…gdyby żył Dante i przeszedł by się etapami, nie szukał by fantazji do swojego dzieła o Piekle bo na drodze etapów znalazł by go..”
Atutem publikacji jest bogaty materiał faktograficzny. Autor przedstawia działalność duchowieństwa nie tylko na podstawie dokumentów archiwalnych, ale także przytacza wspomnienia księży i zakonników. Dopełnieniem publikacji są fragmenty kazań, listy biskupów, dokumenty sądów rosyjskich itp. W publikacji można odnaleźć również fragmenty pieśni, których śpiewanie było wyrazem nie tylko przywiązania do kościoła, ale także miłości do ojczyzny.
Zachęcam do sięgnięcia po tę publikację i poznanie postaw duchownych w powstaniu i na zesłaniu. Warto poznać historię powstania narodowego przez pryzmat zaangażowania księży i zakonników, którzy razem z narodem polskim działając w „małych ojczyznach” tworzyli wielką historię.
WN
